از
جمله جشن های آریایی ، جشن های آتش است . امروزه تنها « جشن
سوری » ، معروف
به «چهارشنبه سوری » و نیز « جشن سده » برایمان به یادگار مانده است و
در باره
جشن های فراموش شده ی آتش ، به « آذرگان » در نهم آذر ماه و « شهریورگان »
یا «
آذر
جشن » می توان اشاره داشت. آتش نزد ایرانیان قدیم نماد
روشنی
، پاكی
، طراوت ، سازندگی
، زندگی
، تندرستی و در پایان بارزترین نماد خداوند در روی زمین
بود .
مجموعه
ی آیین های نوروزی از « جشن سوری » ( چهارشنبه سوری ) آغاز می شود
و با آیین سیزده بدر نوروز به سر انجام خود می
رسد.
برخی
را باور این است كه با در نگر(نظر) آوردن واژه ی « چهارشنبه »
كه بر
آمده از فرهنگ تازی و سامی است ، پس « چهارشنبه سوری » ارمغانی از سوی
تازیان است
، چرا كه همانگونه كه می دانیم ، در ایران باستان هر روزی نامی ویژه داشته
است)
. هرمزدروز
، وهمن روز ، اردوهشت روز ، شهروَر روز ، خرداد روز ، سروش روز ،
مهر روز
، زامیاد روز و … ) و نشانی از بخش بندی امروزین چهارهفته ایی و نام های
آنان به
چشم نمی خورد .
اما
می بینیم كه در میانه سده چهارم هجری ، از این جشن و چگونگی بر
پایی و
هنگام آن و نیز دیرینگی اش سخن به میان است . برابر این آگاهی كه در نسک
كتاب تاریخ
بخارای ابوبكر محمد بن جعفر نرشخی آمده ، در زمان منصور پسر نوح از
شاهان سامانی
، در میانه سده چهارم هجری ، این جشن با شكوهی بزرگ برپا بوده و به نام
« جشن
سوری» نامیده می شده است .
چون
در روز شماری تازیان ، چهارشنبه و شب آن نحس و گجسته به شمار
می رفته
شب چهارشنبه ی پایان سال را با « جشن سوری » به شادمانی پرداخته و بدین
گونه می
كوشیدند تا نحسی و نا خجستگی چنین شب و روزی را بر كنار كنند . همچنین جاحظ
در نَسَک
خود با نام المحاسن و الاضداد (ص 277 ) به گجستگی(نا مبارک)چهارشنبه
نزد تازیان
اشاره می كند . منوچهری در این روز مردمان را به شادمانی می خواند تا از
نا خوبی
و بد یمنی آن رها شوند .
اما
بر پایه ی
پژوهش های انجام شده ، زمان باستانی « جشن سوری» را می توان در این سه گاه
باز جست :
1_شب بیست و ششم از ماه اسفند ، یعنی در نخستین
شب از پنجه ی كوچك
2_نخستین شب پنجه ی بزرگ یا پنجه ی وه كه پنج
روز كبیسه است و نخستین شب
و روز « جشن همسپهمدیم» (آخرین گاهنبار سالانه(
3_دیدگاه سوم ، شب پایانی سال است كه
ارجمندترین روز « جشن همسپهمدیم » و
« جشن آفرینش انسان » است .
افزون
بر این و بنا به سنتی كه برای برخی رویدادهای بزرگ و جشن های باستانی
، برابر نهادی اسلامی نیز بدست داده شده است ، آتش افروزی و شادمانی
شب چهارشنبه
ی آخر سال را برخی به قیام مختار ثقفی كه به خونخواهی امام حسین
(ع)و فرزندانش
قیام كرده بود ، نسبت می دهند : «مختار وقتی از زندان خلاصی یافت و
به خونخواهی
كشتگان كربلا قیام كرد ، برای این كه موافق و مخالف را از هم تمیز دهد
و بر
كفار بتازد ، دستور داد كه شیعیان بر بام خانه ی خود آتش روشن كنند و این
شب مصادف
با چهارشنبه آخر سال بود و از آن به بعد مرسوم شد»
واژه
« سوری » پارسی به چم(معنی) « سرخ » می باشد و چنان كه پیداست ،
به آتش
اشاره دارد . البته « سور » در مفهوم « میهمانی » هم در فارسی به كار رفته
است. بر
پا داشتن آتش در این روز نیز گونه ای گرم كردن جهان و زودودن سرما و پژمردگی
و بدی
از تن بوده است . در گذشته جشن های آتش كاملا" حالت جادویی داشته و بسیار
بدوی بوده
است . چگونگی این جشن ، همسانی و مانندگی های فراوانی به جشن سده
دارد .